“Στο Παρίσι, όλο και θα συναντήσετε κάποιον Πονς, κάποιον Ελί Μαγκίς, αρκετά κακοντυμένο, με πρόσωπο στραμμένο αντίθετα από τον ανατέλλοντα ήλιο […], που φαίνεται να μην προσέχει τίποτα, να μην αντιλαμβάνεται τίποτα, να  μην κοιτάζει ούτε τις βιτρίνες ούτε τις όμορφες περαστικές, να περπατά στα χαμένα, ας πούμε, με τσέπες άδειες όσο άδειο είναι και το κεφάλι του. Αναρωτιέστε σε ποια παριζιάνικη φυλή ανήκει αυτό το είδος ανθρώπου; Είναι ένας συλλέκτης, ένας εκατομμυριούχος, μια από τις πιο παθιασμένες ψυχές πάνω στη γη”.

Έτσι περιγράφει ο Μπαλζάκ τον πρωταγωνιστή του στο μυθιστόρημα “Ο εξάδελφος Πονς”.

Κάθε συλλογή είναι αποτέλεσμα μιας προσπάθειας να δημιουργηθεί ένα ορισμένο είδος συστήματος, ένα σύστημα που θα μπορούσα να περιγράψω πιο εύστοχα ως μοναδικό διότι επηρεάζεται κατά πολύ από την υποκειμενικότητα του εαυτού και τις επιλογές που κάνει ο συλλέκτης –ως άτομο.

Ο Γουόλτερ Μπέντζαμιν αποκαλεί αυτό το σύστημα “ιστορικό σύστημα”:

“Προσπαθώντας να επιτύχει ένα είδος πληρότητας, η συλλεκτική πράξη παλεύει να υπερκεράσει τον καθαρό παραλογισμό της ύπαρξης ενός αντικειμένου, ταξινομώντας το σε ένα νέο ιστορικό σύστημα, μια συλλογή που δημιουργήθηκε με αυτό τον σκοπό και μόνο.

Αποκαλώντας το σύστημα “ιστορικό”, ο Μπέντζαμιν δεν απορρίπτει τις υποκειμενικές καταβολές. Αντιθέτως, αναγνωρίζει την υποκειμενικότητα του ατόμου που δημιουργεί μια συλλογή, αποκτώντας έτσι τη δυνατότητα να γράψει ιστορία.

Το βασικό χαρακτηριστικό μιας συλλογής είναι η μορφοποίηση ενός θέματος στον δικό του χρόνο. Δηλαδή, μια συλλογή δημιουργεί από μόνη της τον δικό της χρόνο, καθώς και μια νέα υποκειμενική ιστορική δομή, όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως. Εξ ορισμού, η ιστορία αποτελεί μια δομή γεγονότων και των συνεπειών τους –μια ρετροσπεκτίβα.

Ο συλλέκτης αρχίζει να δημιουργεί τη συλλογή του, ο σχηματισμός της οποίας αποκτά νόημα μόνο μετά την πρώτη επανάληψη της συλλεκτικής πράξης. Η επανάληψη ή η ανάγκη του επαναλαμβάνεσθαι αποτελεί ψυχολογικό στιγμιότυπο. Θα ήθελα να συγκρίνω τα χαρακτηριστικά αυτού του στιγμιότυπου με την έννοια της επανάληψης στον Σόρεν Κίρκεγκορ. Με την επανάληψη, ο άνθρωπος αναπτύσσει ένα είδος βεβαιότητας· έτσι υποχωρούν σε κάποιο βαθμό τα συναισθήματα ανασφάλειας, φόβου και άγχους μπροστά στο άγνωστο. Επιπροσθέτως, η επανάληψη μπορεί να οδηγήσει σε αναμνήσεις στιγμών, σε αναπόληση, σε μια προσπάθεια να σταματήσουμε τον χρόνο.

Η έναρξη και η κατηγοριοποίηση μιας συλλογής γίνεται με το πέρασμα του χρόνου, αναδρομικά. Η ταξινόμηση “της έναρξης ή του ξεκινήματος” δίνεται αργότερα, μετά το ίδιο το γεγονός. Η θεωρητικός Μίεκε Μπαλ ορίζει το ξεκίνημα της συλλεκτικής πράξης ως αρχική τυφλότητα –απουσία όρασης- που παίζει ουσιαστικό ρόλο στη διαδικασία. Στηρίζει αυτή τη θεωρία στο παράδειγμα της φίλης της: “Η συλλεκτική πράξη επιτυγχάνει τον σκοπό της όταν το αποτέλεσμα μιας παρορμητικής εξόρμησης στην αγορά μετατρέπεται σε μια αλληλουχία πλήρη νοήματος. Κατά τη στιγμή αυτή, ο γεμάτος αυτοπεποίθηση αφηγητής αρχίζει να ‘διηγείται’ την ιστορία του, ορίζοντας τα αφηγηματικά σημειολογικά χαρακτηριστικά της ταυτότητας, της ιστορίας και των περιστάσεων”.

Εάν ταυτιστούμε με αυτή τη θεωρία αφήγησης, πρέπει επί πλέον να αναζητήσουμε το κίνητρο ή το ελατήριο που οδηγεί τον συλλέκτη “να συνεχίζει την επανακαταμέτρηση”. Απάντηση στο ερώτημα μπορεί να αποτελέσει ο ορισμός της Πιρς, που συνδυάζει την προαναφερθείσα ανάγκη της συλλεκτικής πράξης με την ανάγκη προβολής της ατομικής αφήγησης του συλλέκτη, της προσωπικής ιστορίας του συλλέκτη.

“Η εν δυνάμει πνευματικότητα των αντικειμένων είναι ένα από τα πιο έντονα γνωρίσματα μιας συλλογής, μολονότι μπορεί να φαίνεται αόριστη, ίσως και ασύλληπτη. Τα αντικείμενα αρμενίζουν στη φαντασία μας, δίνοντας ασταμάτητα σάρκα και οστά στον εαυτό μας και εκφράζοντας την ιστορία της ζωής μας”.

Η Πιρς υποστηρίζει ότι η επιθυμία της συλλογής είναι μια αναντικατάστατη ανάγκη, μια δική μας εσωτερική πίεση. Ακολούθως, κατονομάζει δεκαέξι διαφορετικά πιθανά κίνητρα, από τα οποία ένα μόνο ισχύει οικουμενικά και αποτελεί χαρακτηριστικό του καθενός μας, ασχέτως πολιτισμικού υπόβαθρου ή οικονομικής κατάστασης: η επιθυμία της αθανασίας. Θεωρώ ότι αυτός ο πόθος για την αιώνια ζωή είναι το ουσιαστικότερο δέλεαρ και η κινητήρια δύναμη που μας οδηγεί στη δημιουργία. Στη δημιουργία μιας συλλογής αλλά και στη δημιουργία γενικώς.

Petra Feriancová