Είμαστε όλοι κινηματογραφιστές κι επειδή φοβόμαστε δεν κάνουμε όλοι ταινίες. Αυτός ο φόβος όμως απαιτεί και σεβασμό για τις ταινίες αυτών που τόλμησαν, εκείνων που έγιναν τα μάτια μας και τα αυτιά μας. Αυτοί ρίχνουν τις γέφυρες με τη δημιουργία, τη ζωή, τον θάνατο, τους ανθρώπους, τον κόσμο. Ας κυκλοφορήσουμε λοιπόν άφοβα από ταινία σε ταινία.

Χρήστος Βακαλόπουλος (δημοσιεύτηκε στον “Φωνογράφο” της Τρίπολης, τ.2, 1988)

” Γιατί? Δεν ξέρω, μου κόλλησε, θα δούμε…”

(Προτάσεις από τον ισχυρισμό του Σταύρου Τορνέ “Γιατί κάνω σινεμά”)

Το σώμα ταινιών, το οποίο παρουσιάστηκε στα πλαίσια της επιμέλειας με τίτλο Ντέρτι Humanism: the film appendix, στις 13/9 στις αίθουσες προβολών της Ταινιοθήκης της Ελλάδος, προεκτείνεται θραυσματικά, και στο cinematheatrestudio του ισογείου: με γλυπτά – σπαράγματα από παλιές ταινίες (π.χ. της Ναταλίας Μελά για την Αλληγορία όπως σώθηκαν στην αποθήκη της Ταινιοθήκης), ζωοτρόπια, στερεοσκόπια και φασματοσκόπια του 19ου αιώνα που παραπέμπουν στην έννοια της φαντασμαγορίας, story boards και αρχεία γύρω από κινηματογραφικές εμπειρίες (κομματάκια από τις φωτοτυπίες έργων που ‘έφτιαχναν’ τα κινηματογραφικά κολάζ του Σφήκα, σχέδια – διανύσματα της Αγγελίδη, σημειώσεις του Θέου, φωτογραφίες αρχείου του Τορνέ και του Φωτόπουλου, άρθρα του Χρήστου Βακαλόπουλου, κριτικές του Σάββα Μιχαήλ κλπ).

Τα ελάχιστα αυτά ντοκουμέντα σχηματίζουν έναν άτλαντα απροσδόκητων σχέσεων, με άξονα την συγκεκριμένη επιμελητική προσέγγιση του Ντέρτι Humanism.

Σχέσεων όχι απλά ανάμεσα σε εκφραστικά είδη (σινεμά, θέατρο, ζωγραφική, μουσική αρχιτεκτονική, γλυπτική, φωτογραφία) καθώς είναι γνωστή η πλούσια δράση των σκηνοθετών του αφιερώματος, αλλά κυρίως σχέσεων ανάμεσα σε ιδιορρυθμίες, οι οποίες ωστόσο συντονίζονται σε συγκεκριμένες συχνότητες κοινωνικής κριτικής και ρήξης με το κοινότοπο.

Με άξονα το αίνιγμα, το πρόβλημα της αναπαράστασης και αιχμή διαφορετικές εκδοχές του παραλόγου, οι σκηνοθέτες του αφιερώματος προσπάθησαν να συντάξουν κριτικά εργαλεία για τους ίδιους και τους θεατές, ώστε να αφυπνίσουν, να ενοχλήσουν δημιουργικά, να δημιουργήσουν ένα είδος Ποιητικής, λαϊκής, μη προπαγανδιστικής, ουσιαστικής.

Ο κινηματογράφος, είδος τέχνης με τεράστια επιρροή και πολύπλοκο λόγο έχει στην ιστορία του λειτουργήσει απελευθερωτικά αλλά και σαν παγίδα, όπως έχει διαπιστωθεί από τους συμμετέχοντες (εμφανές στις μαρτυρίες και στα έργα τους), ενώ η επίδρασή του, η εμπειρία του, θα έπρεπε, με τα λόγια του πρωτοπόρου Κώστα Σφήκα, να είναι αυτή “ενός απειλητικού σεισμού” , δηλαδή, αντισυμβατική, συμμετοχική, γενεσιουργός στοχασμού και αλλαγών.

Η μικρή συγκρότηση στοιχείων γύρω από το έργο των δημιουργών του αφιερώματος, συμπληρωμένη από ιστορικά, πολύτιμα αντικείμενα – ίχνη από την συλλογή της Ταινιοθήκης, (ανασυρμένα από τις αποθήκες της, όχι με νοσταλγική αλλά με περιηγητική, ερευνητική διάθεση), παραπέμπει στον τρόπο που αρχειοθετούμε με συνοπτικές διαδικασίες μερικά από τα πιο ενδιαφέροντα και αιχμηρά χαρακτηριστικά της καλλιτεχνικής ιστορίας μας, ταξινομώντας και περιθωριοποιώντας την δυναμική τους, συγχέοντας συχνά την γνώση της ύπαρξής τους με την κατανόηση και διατήρηση της ουσίας τους.

Η Ταινιοθήκη της Ελλάδος – Μουσείο Κινηματογράφου, η πρώτη κινηματογραφική λέσχη Αθηνών (που ιδρύθηκε το 1950 από την Ένωση Κριτικών Κινηματογράφου Αθηνών, και η ιστορική πρώτη προβολή της έγινε στις 22 Νοεμβρίου 1950, στην αίθουσα «Παρνασσός», με την ταινία Το Κοράκι του Ανρί Κλουζό), μέσα από τον ίδιο τον χαρακτήρα, την ταραχώδη, πλούσια ιστορία και την ιδιορρυθμική συλλογή της, αλλά και λόγω της θέσης της ανάμεσα σε γειτονιές της πόλης, ειδικά σημειολογημένες και με πολλά προβλήματα (Κεραμεικός, Γκάζι, Ελαιώνας), καθώς και λόγω της ιδιαίτερα επισφαλούς σήμερα λειτουργίας της στα δεδομένα που δημιούργησε η κρίση, γίνεται η κατάλληλη πλατφόρμα για την έρευνα που επιδιώκει το Ντέρτι* Humanism: the film appendix.

Το Ντέρτι Humanism, είναι ένα εγχείρημα σε εξέλιξη: μια ιχνηλάτηση της περιοχής και των εμφανίσεων ενός διαφορετικού Ουμανισμού (Humanism), όπως αυτός σκιαγραφείται μέσα από τη συνύπαρξή της, εν πολλοίς φθαρμένης από τη χρήση και τις προσδοκίες, λέξης,  με τη λέξη ‘ντέρτι’.

Δάνειο τουρκικής καταγωγής στην ελληνική καθομιλουμένη, το ‘ντέρτι’,  σημαίνει, βάσανος, ανησυχία, αγωνία, προβληματισμός,.  Το ‘Ντέρτι Humanism’ είναι έτσι ένας υβριδικός όρος, ο οποίος άμεσα παραπέμπει στην  ιστορική, φιλοσοφική, ψυχολογική, κοινωνικοπολιτική, οικονομική, γλωσσική και πολιτιστική σύγκρουση και συνύπαρξη της Ανατολής και της Δύσης.

Η επινόηση του όρου εντάσσεται στα πλαίσια της πρόθεσης να κωδικοποιηθεί, μέσα από το ελληνικό παράδειγμα στην περίπτωση αυτή, ένα ευρύτερο φαινόμενο: η παρουσία και περιοδική ανάδυση ενός διερηγμένου, μη ηρωϊκού, αυτοειρωνικού και όμως παράξενα ουτοπικού, ενός διαταραγμένου, μελαγχολικού αλλά επίμονου, ενός εύθραυστου είδους ανθρωπισμού.

Με μια μάλλον παρεκλίνουσα προσέγγιση στο θέμα της ταυτότητας, το Ντέρτι Humanism επιχειρεί να πλησιάσει το, διαρκώς επείγον, θέμα της συνύπαρξης. Σήμερα, που η αστάθεια είναι το κυρίαρχο παγκόσμια χαρακτηριστικό, η έννοια του μεταιχμίου αποκτά μια άλλη δυναμική, σε ό,τι αφορά τις διαμορφούμενες συνθήκες κοινωνίας ιδεών και αγαθών. Κατεξοχήν μεταιχμιακή, η ελληνική περίπτωση, θαύμα και αντικατοπτρισμός μαζί (miracle/mirage σύγχυση κατά την Sophie Basch), ασκεί σε αλλοδαπούς και ημεδαπούς την αμφιλεγόμενη “έλξη μιας μαύρης τρύπας”, όπως παρατήρησε πρόσφατα η καλλιτέχνις Eleanor Antin. Η τέχνη μοιάζει να είναι, και πάλι, προνομιακό σημείο παρατήρησης και δράσης, καθώς ταυτίζεται όχι με τις συγκυριακές αλλά με τη διαρκή κρίση, και την πολιτική σφαίρα που αυτή ορίζει.

Με την ελπίδα να εντείνει τη σχετική συζήτηση, το Ντέρτι Humanism – the film appendix (το κινηματογραφικό παράρτημα, σε συνέχεια της έκθεσης εικαστικών που οργανώθηκε πρόσφατα στο Λονδίνο στην Faggionato Fine Arts), είναι η σύντομη εμπειρία του Ντέρτι Humanism στην περιοχή του κινηματογραφικού φαντασιακού.

Σε όλους τους διαθέσιμους χώρους προβολής της Ταινιοθήκης στις 13 Σεπτεμβρίου 2011 (6 απόγευμα έως 2 τα ξημερώματα της επόμενης μέρας) αλλά και στον μικρό εκθεσιακό χώρο της Ταινιοθήκης, για 15 ακόμη ημέρες, αναζητώνται οι πιο παραγνωρισμένες, οι αθέατες και ουσιαστικές εκφράσεις ενός ουμανισμού που κατανοεί αυτό που ο Δήμος Θέος είχε πει σε ένα συμπόσιο το 1982:  “Η φυσιογνωμία της ποίησης θα μας θυμίζει πάντα εκείνον τον αραβικό Φοίνικα του Ηρόδοτου, που όλοι γνώριζαν την ύπαρξή του αλλά κανείς δεν ήταν σε θέση να τον δείξει”.

Ταινίες λιγότερο και περισσότερο παράδοξες, και από διάφορα χρονικά και ιστορικά και καλλιτεχνικά περιβάλλοντα, συνθέτουν το σώμα πάνω στο οποίο ανιχνεύεται το θέμα:  Οι περιπέτειες του Βιλλάρ (1924) η πρώτη ελληνική ταινία μυθοπλασίας του Ζόζεφ Χέπ, το Δαφνί (1951, η πρώτη ταινία τέχνης στην Ελλάδα) του Άγγελου Προκοπίου, Το κυριολεκτικά μεταιχμιακό Entr’acte (Διάλειμμα, 1924) του Ρενέ Κλαίρ, η περίφημη Aelita: Queen of Mars (1924) του Σοβιετικού Yakov Protazanof, βουβή ταινία επιστημονικής φαντασίας, βασισμένη σε νουβέλα του Τολστόι, με τα κονστρουκτιβιστικά σκηνικά και κοστούμια της Alexandra Ekster, Οι περιπέτειες του πρίγκηπα Αχμέντ (1926), το παλαιότερο σωζόμενο animated feature film της Lotte Reiniger, Μια Σελίδα Τρέλας (1926), του Ιάπωνα Teinosuke Kinugasa, το Μοντέλο και η Αλληγορία του Κώστα Σφήκα, ο Μπαλαμός του Σταύρου Τορνέ, ο Ορέστης του Βασίλη Φωτόπουλου αλλά και ταινίες του Χρήστου Βακαλόπουλου, της Εύας Στεφανή, της Αντουανέτας Αγγελίδη, του Νίκου Παπατάκη, του Δήμου Θέου, του Αλέξη Δαμιανού, το ντοκουμέντο για τον Ανδρέα Εμπειρίκο ως φωτογράφου- κινηματογραφιστή – ποιητή, από τον Ηλία Γιαννακάκη.

Φορείς, όπως το Ελληνικό Κέντρο Κινηματογράφου, αλλά και ιδιώτες, ορισμένοι από τους ίδιους τους δημιουργούς, οι φίλοι και οι οικογένειές τους έχουν συμβάλλει ιδιαίτερα σε αυτό το μικρό και ατελές ‘κυνήγι θησαυρού’, το οποίο δεν θα ήταν δυνατόν σε άλλη περίπτωση.

.

Πρόγραμμα ταινιών οι οποίες προβλήθηκαν την Τρίτη 13.9.2011

Μέχρι το πλοίο, 1966, 93′
Σκηνοθεσία,  Αλέξης Δαμιανός

Οι Βοσκοί της Συμφοράς, 1967, 90′
Σκηνοθεσία, Νίκος Παπατάκης

Ολγα Ρόμπαρντς, 1989, 89′
Σκηνοθεσία, Χρήστος Βακαλόπουλος

Δαφνί, 1951, 17′
Σκηνοθεσία, Άγγελος Προκοπίου, G.Hoyningen-Huene

Μοντέλο, 1974, 90′
Σκηνοθεσία, Κώστας Σφήκας

Entr’acte (Διάλειμμα), 1924, 22′
Σκηνοθεσία, René Clair

Κιέριον, 1974, 90′
Σκηνοθεσία, Δήμος Θέος

Ανδρέας Εμπειρίκος: O ποιητής μέσα από τις εικόνες του, 2008, 51′
Σκηνοθεσία Ηλίας Γιαννακάκης

Αλληγορία, 1986, 120′
Σκηνοθεσία, Κώστας Σφήκας

Μπαλαμός, 1982, 80′
Σκηνοθεσία, Σταύρος Τορνές

IDEES FIXES/DIES IRAE, 1977, 60′
Σκηνοθεσία, Αντουανέττα Αγγελίδη

Ορέστης, 1969, 90′
Σκηνοθεσία, Βασίλης Φωτόπουλος

Aelita: Queen of Mars, 1924, 67′
Σκηνοθεσία, Yakov Protazanof

Οι περιπέτειες του Βιλλάρ , 1924, 23’
Σκηνοθεσία: Γιόζεφ Χεπ

Τι ώρα είναι; 2007, 26′
Σκηνοθεσία, Εύα Στεφανή

Οι περιπέτειες του Πρίγκιπα Αχμέτ (Die Adenteuer des Prinzen Achmed)1926, 65′
Σκηνοθεσία, Lotte Reiniger

Μια σελίδα Τρέλας (Kurutta Ippêji),  1926, 59’
Σκηνοθεσία, Teinosuke Kinugasa

cinematheatrestudio
(στον εκθεσιακό χώρο του ισογείου, 13-25/9, Tρι-Παρ: 17:00-20:30 Σαβ-Κυρ: 12:00-20:30)

Προμηθεύς Εναντιοδρομών, 1998 & Το προφητικό πουλί των θλίψεων του Πάουλ Κλέε, 1995 του Κώστα Σφήκα

Τόπος, 1985 της Αντουανέττας Αγγελίδη

και τα ντοκυμαντέρ:

Υπερρεαλιστικό χάπενινγκ, 1983 του Δήμου Θέου

Επισκέψεις στο σπίτι του Ε. Χ. Γονατά, 1988 της Εύας Στεφανή

Είσοδος Ελεύθερη

Για πληροφορίες επίσης :  http://saprofytablog.blogspot.com/

* η λέξη Ντέρτι, είναι δάνειο τουρκικής προέλευσης στην ελληνική λαϊκή γλώσσα, σημαίνει “βάσανος”, “καημός”, “αγωνία” και ακούγεται, στην εκφορά της, σαν την αγγλική λέξη dirty (=βρώμικος).